Caferî Fıkıhla Başka Fıkıhların Farkı
İmam Sadık (a.s) dönemine bakacak olsak, "Caferî fıkıhla" resmî velegal tanınmış fakihlerin fıkhı arasındaki farkın, sadece yüzeysel dinîinanç farklılığı olmadığı daha belirginleşecektir.
Caferî fıkhı iki yönden ataktaydı:
Birincisi ve önemlisi, egemen güçlerin dinî bilgilerden yoksun oluşuve tabiatıyla da insanların fikrî işlerini yönetme alanındakiacizliğiydi; diğeri ise, yöneticilerin çıkarı uğruna oluşturulan resmîfıkıhtaki tahrif ve sapma konularını belirlemekti.
İmam Sadık(a.s) fıkıh, İslâmî öğretiler ve Kur'ân tefsiri gibi ilmî faaliyetiylehükümete savaş açmıştı. Halifelerin hükümetinde önemli bir yeri olandinî kurum ve resmî içtihat, İmam Sadık (a.s) tarafından suçlanıyor vehükümet de dinî alanda fakir ilan ediliyordu. İmam tarafındansürdürülen mücadelenin bu boyutuna, Emevîlerin ne kadar dikkatettikleri hususunda açık ve kesin bir belge mevcut değil. Ancak Abbasîhalifelerin ve özellikle de yeterince zeki olan, ömrünü Emevîlere karşımücadeleyle geçiren ve de Ehlibeyt taraftarlarının mücadele yöntemihususunda önemli bilgilere sahip olan Mansur'un, İmam Sadık (a.s)tarafından yürütülen dolaylı mücadelenin etkin rolüne dikkat ettiğiaçıktır.
Bir çok rivayette de belirtildiği üzere, İmamın ilmîve fıkhî faaliyetlerine dönük Mansur'un sınırsız baskı, tehdit vesınırlamaları bu duyarlılıktan kaynaklanıyordu. Ayrıca Mansur'un, Hicazve Irak'ın meşhur müçtehitlerini kendi hükümetinin çatısı altındatoplamaya dönük aşırı ısrarının da bu ihtiyaçtan kaynaklandığı bilinenbir gerçektir.
İmam Sadık (a.s), dostlarıyla olankonuşmalarında "halifelerin dinî bilgiden yoksun oluşlarını", İslâmaçısından yönetim hakkına sahip olmadıklarına delil gösteriyordu. Yaniimamın fıkıh ve Kur'ân derslerinin ana mesajı gerektiğinde açık olarakda dile getiriliyordu.
İmam Sadık (a.s) bir hadisinde şöyle buyuruyor:
"Bizitaat edilmesi Allah tarafından farz kılınan insanlarız. Oysa kisizler, o insanlara itaat ediyorsunuz ki insanlar, onların cehaletiyüzünden Allah katında mazur olmayacaklardır."[1] İmam bu hadisinde şuna dikkat çekmektedir: Ehil olmayan yöneticilerincahillikleri yüzünden yoldan sapmış ve Allah'ın yolu dışında başka biryola koyulmuş olan insanlar, Allah katında
"Biz kendi isteğimizle yanlış yola düşmedik, yöneticilerimizin cahilliği bizi bu yola itti" türünde bir mazeret getiremeyecekler. Çünkü böyle önderlere uymanın kendisi ilk hatadır ve sonraki hatalara mazeret olamaz.[2]
İslâmî toplum önderliğinin siyasî, fikrî ve ideolojik boyutlarıiçermesi gerektiği hususu, hem İmam Sadık'tan (a.s) önceki, hem desonraki imamların eğitsel faaliyetlerinde açıkça görülen bir gerçektir.
Bir rivayette, İmam Ali b. Musa er-Rıza (a.s) yüce ceddi İmam MuhammedBâkır'ın (a.s) dilinden, imamet silsilesindeki silahı, İsrailoğullarıarasındaki tabuta benzeterek şöyle buyurur:
"Bizimaramızdaki silah, İsrailoğulları arasındaki tabuta benzer; o kiminyanında olsaydı, peygamberlik (bir başka rivayette ise hükümet) onlaraait olurdu. Bizim aramızda da silah kimin yayında ise, imamet veönderlik ona ait olur." (Hadisin sembolik yönüne ve tabirin derinliğine dikkat ediniz)
Bu hadisi rivayet eden şahıs İmama sorar:
"Silahın, dinin ideolojik bilgisine sahip olmayan birinin yanında olması mümkün mü?"[3] İmam bunun cevabında buyurur:
"Hayır"[4] İmam bir yandan din bilgisini ve Kur'ân'ı doğru anlamayı imametin şartıolarak vurgularken, diğer yandan da ilmî faaliyetiyle din bilgisineilgi duyan insanları etrafında toplayarak ve dini -hükümetin satılmışâlimlerinin saptırarak öğrettiği gibi değil- olması gerektiği gibiöğreterek kendi din bilgisini ve hilafetin de cahilliğini kanıtlar.Böylelikle de sürekli, derin ve sessiz saldırısıyla mücadelesine yenibir boyut kazandırır.
Önceden de değindiğimiz gibi, öncekiyıllarını Alevi mücadelesi ortamında ve Ali (a.s) oğullarınındostlarıyla geçiren ve de onların birçok sırlarını bilen ilk Abbasîhalifeleri, bu derslerin saldırı ve atak yönünü Emevî seleflerindendaha iyi anlıyorlardı. Bu yüzden Mansur, İmam Sadık'ın (a.s) insanlarlabir arada bulunmasını, onlara dini öğretmesini ve halkın da İmamınyanına gelip soru sormasını uzun bir süre yasaklamıştı.
Büyük ve meşhur Şia şahsiyeti Mufazzal b. Ömer bu baskı ve yasağın boyutunu şöyle özetler:
"Evlilik ve boşanma gibi hususlarda sorusu olanlar bile, İmamın cevabına kolaylıkla ulaşamıyorlardı."[5]----------------------------------------------------------
[1]- Usûl-i Kâfi, c.1, s.186
[2]-Kur'ân-ı Kerim birçok ayette uyanlar ve uyulanlar arasındagerçekleşecek olan bu tür çekişmelere değinmiş; ancak bunun mazeretolmayacağına vurgu yapmıştır. Örnek olarak aşağıdaki ayetlerebakılabilir: Bakara, 167; Şuara, 91-102; Sebe, 31-33; Nisa, 97.
[3]-Hadiste geçen "mezaya" kelimesinin "dinin ideolojik bilgisi" anlamındaanlamlandırılması, büyük hadis uzmanı Allame Meclisi'nin"Mir'at'ul-Ukûl" kitabından alınmıştır.
[4]- Usûl-i Kâfi, c.1, s.238
[5]- Menakib-ı İbn-i Şehraşub, c.4, s.238
