MİN VAHYİ'L KUR'AN- Cilt:3 Muhammed Hüseyin FADLULLAH-30.ders

[huseyinruhullah]

OTUZUNCU DERS

BAKARA SURESİ 178-179. AYETLER

 

 

EY AKIL SAHİPLERİ!.. SİZİN İÇİN KISASTA HAYAT VARDIR

 

­Bismillahirrahmanirrahim

 

«Ey iman edenler! Size (adam) öldürme (suçun)da kısas ya­zıl(ıp farz kılın)dı. Hüre hür, köleye köle, kadına kadın... Ama kim (Müslüman) kardeşi tarafından affedilirse, o takdirde maruf (belli sınırlar)a uyulması (diyeti istenmesi) ve (affedip de diyeti isteyen tarafa atfedilen tarafça) güzel bir (şekilde diyeti) ödeme gerekir. Bu Rabbiniz tarafından bir (ağırlığı) hafifletme ve rahmettir. Bundan sonra da kim düşmanlık güderse artık onun için acıklı bir azap vardır... Ey akıl sahipleri! Kısasta si­zin için hayat vardır: Böylece korunursunuz.»(Bakara: 178-179)

Kur'an-ı Kerim'in bu bölümünde bir hüküm koymak olayıyla karşı karşıyayız. Kur'an-ı Kerim bu surenin bu bölümünde, insanların genel hayatlarına ilişkin hükümle­ri koymaya başlamıştır. Bu hükümler, insanların ceza hu­kukuna ilişkin durumları, kendi nefislerine, Rablerine ve hayattaki diğer insanlara karşı işlem ve eylemlere hük­meden çeşitli ilişkileri kapsamaktadır.                                                                                             

Bu hükümlerden biri de kısas hükmüdür. İnsanların hayatındaki büyük suçlardan kabul edilen adam öldürme suçu konusunda, bu iki ayetin karşılık olarak koyduğu bir hükümdür bu. Adam öldürme suçu hayattaki büyük suç­lardan kabul edilmiştir. Çünkü bu suç, hayata karşı bir düşmanlık ve saldırıyı temsil eder. Bundan dolayı bu suç İnsani varlığın hayat içersindeki gidişine karşı büyük bir tehlike oluşturmaktadır. Bu suça karşı koymak ve gereğince mücadele etmek ferdin ve toplumun selametinin korunması temeline dayanır. İslami görüş açısından bu suçun kesin çözümü kısastır. Kısas maktulün sahipleri için sahip olunan bir haktır. Maktulün sahibi bu suça karşı­lık katili öldürebilir. Maktulün sahiplerine ödenecek bir diyet karşılığında bağışlayabilir; Yine karşılıksız olarak i da bağışlayabilir.           

Dinler tarihi açısından baktığımızda bu kısas hükmü, sadece Muhammed (S.AA)'in dini olan İslam dinine ait bir hüküm değildir. Aksine bütün semavi dinlerde karşıla­şılan dini bir hükümdür: bu. Kur'an-ı Kerim, diğer ayet­lerinde bu hükmün Tevrat’ta da yer alan hükümlerden ol­duğunu bildirmektedir:

«O (Tevrat’ta) onlara: Cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yara(lama)lara (karşılıklı) kısas yaz(a­rak farz kıl)dık. Kim bunu bağışlar (kısas hakkından vazgeçer)­sa kendisi için kefaret olur. Allah'ın indirdiği (hükümler) İle hükmetmeyenler de zalimlerin ta kendileridirler»(Maide: 45)

Kur'an-ı Kerim, bu kısas düşüncesinin Âdem’in oğul­ları Kabil ile Habil'in kıssasına dayandırmakla da bu dü­şüncenin tabii durumunu arz etmiştir:

 

« Bundan dolayı İsrailoğullarına yaz(arak fark kıl)dık ki: Kim -bir cana karşılık olmaksızın) bir can(a kıyıp bir adam) öldürürse bütün insanları öldürmüş gibidir. Kim de bir can ih­ya ederse bütün insanları ihya etmiş gibidir»

Bu ayetten anlıyoruz ki, bu hükme hâkim olan te­mel kaide, hayatı tehlike durumlarından uzak tutmaktır. İslam şeriatında insan hayatıyla oynamaya, ilke olarak yer yoktur. Bu ilke bir ferdin hayatına karşı düşmanlık güderek girişilen bir saldırıyı bütün insanların hayatına karşı bir düşmanlık ve saldırı olarak kabul etmek düzeyindedir. Çünkü herhangi bir fert ile bir diğerini ya da bütün insanların hayatları arasında bir kutsallık ve de­ğer farkı yoktur. Bir ferdin hayatını korumak, bütün in­sanların hayatını korumakla aynı mesabededir. Çünkü bir ferdi korumaya yönelik çabalar ilke olarak hayatın kutsallığını temsil etmektedir. Çünkü bu büyük cinayet, bir ferdin hayatına tecavüz etmekle kalmayıp diğer insanların hayatlarına da uzanacaktır...

Bazı çevreler Hıristiyanlığın kısası bir ilke olarak kabul etmediği, aksine buna karşılık af ve hoşgörüyü hük­me başladığı yolunda bir yanılgıya sürüklenmişlerdir. Bu bağlamda Mesih Aleyhisselam’ın şöyle dediği rivayete edilmiştir:

«Sağ yanağına vurana sol yanağını da döndür»

Bazı müfessirler de Hıristiyanlığın kısas yerine ke­sin bir fariza olarak diyeti farz kıldığını nakletmişlerdir.

Hıristiyanlık Hukukunda Af Kavramının Yeri

Fakat biz bu isnadın pek dikkatli bir isnad olmadığı kanaatindeyiz. Çünkü Hıristiyanlıkta bahsi edilen af ve hoşgörü suç ve suçlulara karşı davranışlar konusunda yegâne kaide olmak noktasından hareket etmemiştir. Hıris­tiyanlıktaki bu af ve hoşgörü yaklaşımının kaynağı insanların sıkı sıkıya sarıldığı maddi hukuki durumu hafif­letmek düşüncesidir. Çünkü Kur'an-ı Kerim'in bize an­lattığı üzere (Musa ve İsa (AS)'ın gönderilmiş oldukları) İsrailoğulları öyle olumsuz bir durumdaydılar ki, gerek özel ve gerekse genel ilişkilerinde ruhi manevi ölçüt ve yaklaşımların yeri yoktu. Hıristiyanlığın bu af ve hoşgö­rü yaklaşımı da bu durumu yumuşatıp, İsrailoğullarının hayatına ruhi manevi değerleri sokmak amacından hare­ketle, hukuken var olan kısas hakkından feragat ederek, af ve hoşgörü ile davranmalarını istemiştir. Böyle olun­ca bu konuda İslam'ın hükümleri ile Hıristiyanlıktaki hü­kümler arasında bir ayrılık görülmemektedir. Çünkü ayette açıkça görüldüğü üzere bu af ve hoşgörü yaklaşı­mından hareket eden İslam dini de, kısas tahakkuk etti­ği halde (hak sahiplerinin) affetmelerini takvaya daha yakın kabul etmiştir: «Kim bunu bağışlar (kısas hakkın­dan vazgeçer)se kendisi için keffaret olur...»

(Meryem Oğlu İsa (kavmine hitaben) şöyle demişti: Ey İs­railoğulları şüphe yok ki ben, size Allah'ın, önümdeki Tevrat'ı doğrulayan ve benden sonra gelecek Ahmed ismindeki bir Re­sulü müjdeleyen Resulüyüm»(En’am: 64)

 

Diğer bir ayette de şöyle buyuruyor:

«Önümdeki Tevrat’ı doğrulayan (bir Resul olarak) size (da­ha önce) haram kılınmış bazı şeyleri helal kılmak için geldim ve size Rabbinizden bir ayet (delil, mucize) getirdim. Allah'tan korkun da bana itaat edin»(Al-i İmran: 50)

 

Yahudilik ve Hıristiyanlığı Aynı Yönde Birleştiren Görüş

Bu iki Ayeti Kerime, Hıristiyanlığın, Tevrat’ın şeriatı­nın üzerinde, yürüdüğü çizgiyi neshetmek üzere gelmedi­ğini, aksine zamanın gösterdiği gelişmelere ve yeni yeni ortaya çıkan değişik görünümlü problemlere paralel ola­rak getirdiği bazı -helal ve haram türünden- istisna­larla birlikte genel olarak Tevrat’ın şeriatını ikrar yakla­şımından hareket ettiğini pekiştirmektedir.

Hayatın değeri konusuna gelince bu, zamanın ve mekânın değiştiremeyeceği bir konudur. Bütün zaman ve mekânlarda insan hayatı önemli ve değerlidir. İlahi şe­riat her zaman ve mekânda insan hayatının önemli ve değerli olduğu hissini derinleştirmeye çalışmıştır.

İşte bu gerçekler ışığında, Hıristiyanlığın diyetle ye­tindiği, kısasa geçmediği yolundaki görüşlere ve bu gö­rüşlerin dayandığı tahlillere katılamıyoruz. Çünkü me­seleye bir çözüm olarak diyet, hayatın kutsallığı ve ha­yata saygı ilkesini ikrar yaklaşımı ile bağdaşmamaktadır. Bu bağlamda diyet ancak -İslam şeriatının de hükme bağladığı gibi- af ve hoşgörü alanlarında kısasın bir al­ternatifi olabilir. Yoksa her halükarda mutlak bir alter­natif olamaz.

Yine bazı çevreler bu kısas hükmünün, semavi din­lerden başka, Hamurabi ve diğerlerinde olduğu gibi diğer bazı halkların hukuklarında yani beşeri hukuklarda da bulunduğunu söylemektedirler. Ancak biz bu beşeri şeriatlardan birçoğunun semavi risaletlerin uzantıları oldukları biliyoruz. Kur'an-ı Kerim'in bize bildirdiğine gö­re de semavi risaletler insanın meselelerini ve genel ve özel problemlerini çözme yolunda, tarihi bakımdan be­şeri şeriatlardan önce gelirler.

Kısas Hükmünün Felsefesi,

Burada biz, tefsir çalışması içersinde İslami yönüyle bir hukuk incelemesi yapmak istiyoruz. Bunun için İs­lam şeriatının pratik hayattaki uzantısından hareketle bu şeriatın hayata elverişliliğini inceleyeceğiz. Bunun için sosyal ilişkilerin ve toplumsal oluşumların gelişimi ve bu­na paralel olarak ortaya çıkan yeni ceza sistemleri kar­şısında bir alternatif olarak işlerliğini, bu değişim ve ge­lişmeler karşısında zamanın gerisinde kalıp kalmadığını incelemek durumundayız.

Bazı İslam yazarlar Yahudiliğin maddeciliğe, buna karşılık Hıristiyanlığın ruhi düşünceye daha yakın oldu­ğunu ileri sürmüş ve bu yolda bir tahlil yaparak İslam'ın büyüklüğünü göstermek amacıyla İslam'ın ise bu iki yaklaşımın ortasında bir yol izleyerek hükümler, kav­ramlar ve pratikler bakımından madde ile ruh arasında    dengeyi gerçekleştirdiğini ifade etmişlerdir.

Bu görüşün tartışmasını yapacak olursak:

Biz, semavi dinlerin değerlendirilmesi konusunda böyle bir tahlil yaklaşımını kökünden reddediyoruz. Çün­kü Kur'an-ı Kerim, geçmiş semavi dinlerin hepsinin tek bir çizgi üzerinde yürüdüğünü bildirmektedir. Kur'an'ın bildirdiğine göre bütün semavi dinler hayatın, insanın Al­lah ile olan ilişkisinden hareketle ruhi yanını, insanın di­ğer insanlarla olan ilişkisinden hareketle de maddi yanı­nı aynı denge yaklaşımı üzere işlemişlerdir. Bu noktada biri diğerinden az ya da çok uzak değildir. Bu konuda Allah’u Teâlâ’nın, davetinin başlangıcında İsrailoğullarına sunduğu açıklama çerçevesinde Meryem Oğlu İsa'yı ta­nıtmak bağlamındaki şu ayeti kerimesi bize yeterli açık­lığı sağlamaktadır:           

Bu soruların cevabı oldukça geniş ayrıntılara muh­taç görünüyor. Fakat biz, meseleyi temelden ele alacak olursak, hangi şer'i hükmü incelemeye kalkarsak kalka­lım şu temel noktadan hareket etmemiz kaçınılmazdır: Şüphesiz İslami hükümler bazılarının -iddia ettikleri gi­bi- yeryüzünden uzak, gökte yaşayan değerler esasın­dan hareket etmemektedir... Çünkü İslam, insanların ulaşmak şöyle dursun, yaklaşmaya bile güçlerinin yetme­diği büyüleyici yüksek değerleri ve büyük hedefleri or­taya atan idealist ütopyacı bir din değildir. O, soyut alan­lar ve soyutlamalarla değil şehvetleriyle, amaçlarıyla, karşıt unsurlarıyla canlı bir hayatın somut gerçekleriyle ve somutlaştırmalarla uğraşır. O, insanoğluyla onun beşe­ri özelliklerini bozmadan, göklere uzanmakla beraber ayaklarını yerden kesmeden uğraşarak onu melekût âlemine yaklaştırmak ve o âlemi insanın istifadesine sunmak ister. Yeryüzü gök olmadıktan ve insan da gökyü­zünde değil yeryüzünde yaşadıktan sonra, hükümlerin de göklere değil yeryüzüne ilişkin olması kaçınılmazdır. Bun­dan dolayı da, insanı ruhi değerlere ulaştırmak yolundaki canlı gerçekçi üslupları, yeryüzünün ve onun oluş ve oluşumlarının maddi tabiatına uygun olmak zorundadır.

İşte şeriatı ve onun hükümlerini anlamak çabasından dolayı, göz göze gelmek zorunda olduğumuz nokta budur.

Bu gerçek ışığında kısas hükmündeki suç ile mücadele yaklaşımını inceleyebiliriz. Önce açık bir örnekle kısasın bulunmadığı bir toplum tasavvur edelim. Cinayetler almış başını gidiyor ve bu toplumun düşünen kafaları, insan hayatının kutsallığı düşüncesinden uzak olmadıkları halde katiller karşısında donup kalıyor ve –sözde aynı düşünceden hareketle katilleri koruyorlar. İdam cezalarını kaldırmış bazı Avrupa toplumlarında olduğu gi­bi katili hapsetmekle yetiniyorlar. Şimdi düşünüyoruz:

 

Hayatlarını, huzur ve esenliklerini, düzenlerini korumak amacında olan toplumlar, bunu idam cezasını kaldırarak mı yoksa böyle bir cezayı uygulayarak mı gerçekleştirebilirler? Bu sorunun cevabı -bizce- ikinci şıktadır. Ya­ni katile karşı idam cezasının suçu önleyici bir temel ola­rak kabul edilmesi ve böylece uygulanmasındadır. Bu gö­rüşü ispatlamak için de soyut, fikri felsefelere dalmaya hacet yoktur. Bu konuda istatistiklere müracaatla yetin­mek bile yeterli ve yerinde olacaktır.

İdam Cezası ve Suçları Hafifletmedeki Rolü

İdam cezasını uygulayan ülkelerin, kendi toplumlarındaki suçları yüzde yüze yakın büyüklükteki bir oranda engellediklerini görüyoruz. Hem de kültürü ve nizamı ile geri kalmış ülkelerden sayıldığı halde... İdam cezası­nı kaldırmış olan ülkelerin ise -çağdaş genel ölçülere göre büyük medeni ilerlemeler kat etmiş sayılmalarına rağmen, suçları önleyemediklerine, bu ülkelerde cinayet­lerin günbegün arttığına, bütün suç olaylarının ferdi ve toplumsal hayatlarının sosyal, siyasal ve ekonomik alan­larının işgal ettiklerine şahid oluyoruz. Suçların yayıldı­ğı bu Ülkelerde, vatandaşların can güvenlikleri sallantı­dadır. Çünkü böyle bir toplumda vatandaşlar değil, suç­lular güvenlik içersindedirler. Amerika gibi modern çağ­daş bir ülkede bazı saatlerde insanların sokaklarda silahlı veya şiddetli özel koruma tedbirleri altında olmaksızın dolaşamadıklarını görürken, Körfez ülkeleri gibi -çağ­daş genel ölçütlere göre- geri kalmış fakat idam cezası­nı uygulayan ülkelerde büyük bir yüzde oranla güvenlik hissi içersinde yaşadıklarına şahit oluyoruz.

Şimdi ileri medeniyet seviyesinde -çağdaş ölçütle­re göre- gelişmiş bütün sağlık mekanizmalarına, toplum­sal ve kültürel mekanizmalarına sahip bir toplumu bir tarafa koyalım, ferdin herhangi bir garantiye ve toplum­sal mekanizmaların koruyuculuğuna sahip olmadığı (çağdaş ölçütlere göre) geri kalmış hatta ilkel bir toplumu da diğer tarafa koyalım... Birinci toplum örneğinde idam cezasının bulunmadığını, ikinci toplumda bu cezanın bu­lunup uygulandığını düşünelim. Birinci toplumda suçların yayılıp hayatı bir kaosa döndürdüğünü, ikinci toplumda ise suçların ezici bir oranla azaldığını, yayılamayıp etki­siz kaldığını görürüz. Bu durumun bize neyi anlattığı apaçık ortadadır.

İnsan Akıl ve İradedir

İnsan; hisleri, şiarları, fikirleri ve iç çatışmaları ile aritmetik bir varlık değildir. Yine çoğu hallerde seçim yapamayan acayip bir hayvan da değildir. Aksine insan, canlı ve çeşitli alanlara uzanan amaç ve şehvetleriyle ken­dini ve alanlarını daraltıp genişletebilen, yüzeyselleştirip derinleştirebilen dakik bir mahlûktur. İnsan böyle olunca, hayat içersindeki seyri seferinde muhtaç olduğu şey nedir?

Bu insanın iki unsura muhtaç olduğunu düşünüyoruz. Bunlar akıl ve iradedir. Akıl için ilim, tecrübe ve anlamlar (kavramlar ve değerler) zorunludur. Düşünceyi eyleme dönüştüren irade için de, bir iç ve dış terbiye aynı kaçınılmazlıkla zorunludur. Toplumun bu yolda büyük bir çabaya muhtaç olduğu da açıktır. Çünkü irade kişinin tahammül etmek durumunda bulunduğu bazı yoksunluk­lar ve karşılaşacağı darlık, güçlük ve engellerle yakından ilişkilidir. Bunun için bu engellere karşı çıkacak insanın uzun bir eğitimden geçmesi zorunludur. Bu eğitim ve teçhizat da iç etkenlere dayanır.

Dış Etkenler de Kaçınılmazdır

Buna ilaveten, insanı içindeki zaaf noktalarından koruyacak, dış etken de zorunludur. Çünkü insan çatışma ve mücadele alanlarında iradesini hezimete uğratacak zaaf hallerine teslim olabilir... Buradan hareketle mükâfat ve ceza gibi bireysel ve toplumsal dış etkenlere ihtiyaç olduğunu söyleyebiliriz. Yani insan, kendi içindeki zaaf noktalarına yenildiği takdirde, toplumsal baskı mekanizmalarıyla karşı karşıya kaldığında, bu mekanizmalar insanın sapmasına ve olumsuz neticelerine engel olma yolunda etkin olacaklardır. Bu etkinlik hem dünyada top­lum tarafından uygulanacak cezalarla, hem de Allah'ın ahirette uygulayacağı cezalarla sağlanmak durumundadır. Bu etkin donanıma olan ihtiyaç bakımından, gelişmiş toplumlarla, gelişmemiş toplumlar arasında herhan­gi bir ayırım yapılamaz. Çünkü bu alanda medeniyet ile gerilik birbirinden ayrılamaz. Hayatın tarzı ve yöntemleri, bu iki ayrı toplum türü arasında değişiklik arz edebilir. Fakat sapma, suç ve zaaf her ikisinde de vardır. An­cak bu olumsuzlukların görünümleri birbirinden farklı olabilir, tabiatları ve tehlikelilikleri değil. Öyleyse ceza kaçınılmazdır. Fakat katili nasıl cezalandıracağız? Hapis ile mi? Dayak ile mi? Yoksa İslam şeriatında olduğu gibi ölüm ile mi?

Katilin İdamı Hükmü Etrafındaki Şüpheler

Bazı düşünürler, bu cezanın insani olup olmadığı kay­gısıyla idam cezasının reddi çerçevesinde bazı düşünce­ler ortaya atmışlardır. Bu düşünceleri şu noktalarda özet­leyebiliriz:

1- Bunlardan bir kısmı, bir suçu buna mukabil bir suçla karşılamanın bir sorunu benzeri bir sorunla çözmenin caiz olamayacağını söylüyorlar. Bu düşünürle­re göre eğer cinayet hayata kasıt noktasından hareket ediyorsa bu şekildeki bir ceza da aynı noktadan hareket et­mektedir. Çünkü biz böyle bir ceza ile ikinci bir hayata kast etmiş oluruz. Hayatın kutsallığı onun her konumda korunmasını gerektirir.

2- Kısas cezası, katilin de aynen öldürülmesi, suç­lunun üzerinde yapılacak sübjektif inceleme yaklaşımı­na uygun düşmemektedir. Çünkü bu yaklaşımla suçlu, bu suçu sırf kendi iradesiyle işlememekte, aksine hayatını kuşatan iç ve dış etkenlere yenilerek işlemektedir. Her halükarda suç, suçlu için boyun eğilen bir durum sayılır. Böyle olunca kanun koyucu tedbirlerini hastayı değil, hastalığı öldürmek, yani suçluyu değil, suçu öldürmek yo­lunda seçip belirlemelidir. Bunun için de suçluyu öldü­ren değil, onu hastalıktan kurtarıp toplumsal hizmete ka­tılabilecek sağlam bir unsura kavuşturacak yöntemler uy­gulanmalıdır. ­

3- İslam'ın Resul ve risaletinde hareket ettiği nok­ta merhamet noktasıdır. Resulullah (S.A.A ) âlemlere rahmet olarak gönderilmiştir. Onun risaleti de rahmet ve merhamet kapılarından bir kapıdır. Bundan başka Allah'ın kendi nefsini öncelikle tavsif ettiği sıfatları Rahman ve Rahimdir İşte şeriatın derin insani anlamları ile ta­bir edilebilecek bu merhamet kavramı, idam cezası ile bağdaşmaz. Aksine bu merhamete uygun olan, katilin önü­ne af, hoşgörü ve hatadan dönme kapılarının açılması ola­caktır.

Bu Şüphelerin Tartışması

Anılan bu noktalar, bu konu üzerine ileri sürülen en parlak görüşlerdendir. Şimdi bu görüşleri birkaç değer­lendirme çerçevesinde tartışalım:

1- Bu düşüncelerin çoğu, ferdi her şey olarak gö­ren ve fert planında boğulup kalan kapitalist düşünce­nin ferdiyetçi eğitiminin birer neticesidirler. Bu düşün­cede fert toplumun selamet ve gelişimi için esastır. Bun­dan dolayı hayatını korumak zorunda olduğumuz bir va­tandaş veya tedavi etmek zorunda olduğumuz bir hasta ya da şefkatle yaklaşmak zorunda olduğumuz bir insan olarak katilin de selameti üzerinde durmaktadırlar. Böy­lece ferdin toplum için arz ettiği tehlike baki kalacaktır.

2- İslam, kavramlarında ve hükümlerinde canlı in­san gerçeğini düşünmek konumundan hareket eder. Bu yaklaşımla, ferdi kendi nefsinden bile korur. Aynı şekil­de toplumu da, kendisini oluşturan fertlerin şerrinden de korur. Ferde kendi özel hayatında kendi nefsine karşı kö­tülük yapma izni vermediği gibi topluma da ferde karşı düşmanlık ve saldırı hürriyetini vermez. Ancak İslam'ın ferde verdiği saygınlık, toplumun selametini tehdit etmeyen alanlar içersinde kalır. Çünkü toplumun fert tara­fından olumsuzluklara sokulduğu hallerde toplumun se­lameti ferdin selametinden daha önemlidir. Bu bağlamda Katilin işlediği suçtan dolayı ölüm cezası ile cezalandırılması iki yönlü bir cezadır. Şöyle ki, bu ceza bir yandan problemin kendi çerçevesi içersinde tutulması yani mak­tulün sahipleri açısından davanın daha büyük bir alana yayılması imkânını taşıyan bir patlamaya yönelmesinin önlenmesi ile doğrudan ilişkilidir. Çünkü katilin öldürül­memesi ile acıları içlerinde kalan maktulün sahipleri taş­kınlıklara yönelebilirler. Bunu da Allah’u Teâlâ’nın şu Ayet-i Kerimedeki kelamından ilham alıyoruz:

«Mazlum olarak öldürülenin velisine (sahibine) de güçlü bir yetki verdik ki öldürmede aşırı gitmesin»

Diğer yandan ise, toplumun diğer fertlerine karşı ci­nayet suçunu işlemeyi düşünen insanların bu suçu işle­mekten caydırılması ile ilişkilidir. Çünkü böyle ağır bir ceza, insanı bu suçu işlemeye kalkışmadan önce uzun uzadıya düşünmeye sevk edecektir. Hatta buna ilke ola­rak, zalimleri cezalandırmak, yeryüzünü zalimlerden te­mizlemek gibi üçüncü bir boyutu da ekleyebiliriz...

3- Toplumlar kendilerini, yani varlık ve selamet­lerini tehlikelerden korumak yolunda çeşitli önlemler alırlar. Bunun için de çeşitli neticelere katlanırlar. Top­lumun varlık ve selametine yönelik bir dış saldırının söz konusu olduğu savaş zamanlarında çok sayıda insan ken­dini feda eder. Yani toplum bu uğurda çok sayıda kur­ban verir. Toplumun selameti yalnız savaş zamanlarında değil barış zamanlarında da önemlidir. Yoksa meseleyi ferdi düşünceye bırakırsak tabiatıyla bu düşünce bir fer­din diğerleri için kendini feda etmesine katılmayacaktır. Fakat bu alanda toplum açısından, ferdin toplumu için kendini feda etmesi ile toplumun onu kurban vermesi ara­sında bir fark yoktur. Bu olaydaki olumsuz yana gelince, olumsuzluklar bütün hukuki hükümler için söz konusu­dur. Olumlulukları olumsuzluklara üstün tutan her hu­kuk sistemi için böyle küçük olumsuzluklar tabidir; Çün­kü hiçbir sorunun halline yönelik hiçbir çözümde bazı küçük olumsuzluklardan kaçınamayız.

İslam bu meselede açıkça şöyle düşünmektedir: Katilin idamı şüphesiz bize toplumdan birkaç fert kaybettirebilir. Fakat bu bizim için bugünü ve geleceği ile adam öldürmeyi düşünenleri ve bazıları tarafından öldürülme­si düşünülenleriyle bütün bir toplumun hayatını korumaktadır. Böylece adalet açısından da sağlıklı bir dengeye ulaşılmış olacaktır.

4- Katili öldürmenin ikinci bir cinayet olduğunu, katilin maktulün hayatına kastettiği gibi, bu cezayı vermekle bizim de katilin hayatına kastetmiş olacağımızı ile­ri süren görüşe gelince, bu oldukça basit bir sebeple hatalıdır. Şöyle ki; katil maktulün hayatına haksız yere kastetmiştir. Kısas konusuna esas olan da budur. Yani kısa­sın uygulanabilmesi için katilin maktulü haksız yere öldürmüş olması şarttır. Çünkü böyle haksız yere kastedilen bir hayat kutsaldır. Katilin hayatına gelince bu az­gın, zalim, saldırgan bir hayattır. Mesele sadece bir aritmetik meselesi değildir. İkisi de birer hayat olmakla beraber, maktulün kutsal hayatının yanında katilin hayatı zalimdir, kutsal değildir. Buna bir saptırıcı, diğeri Mü'min iki şair arasında geçen bir diyalog yoluyla nakledilen şu olayı örnek verebiliriz: Hırsızın elinin kesilmesi ile hırsız olmayanın elinin kesilmesi olaylarında ikisi de el­dir. Fakat hırsızın eli çaldığı çeyrek dinar nedeniyle hırsızlık haddi gereğince kesilirken, hırsız olmayan birinin elini (haksız yere) kesen beşyüz dinar diyet ödemek du­rumundadır. İkisi de aritmetik olarak birer el olmakla beraber, olayda açıkça görüldüğü üzere hırsızın elinin değeri çeyrek dinara düşmüştür...

5- Suça diğer ruhi hastalıklar gibi ruhi tedaviyi gerektiren bir ruh hastalığı olarak yaklaşan görüşe gelin­ce, evvel bu görüş dakik (ince düşünülüp sık dokunul­muş) bir düşüncenin ürünü değildir. Sonra -tabiri caizse- kısas hükmünün bu alanda kesin bir tedavi olması­na da mani değildir...

Bu düşünce dakik değildir dedik: Çünkü söz konusu suç her haliyle ruhi bir hastalığın sonucu değildir. Bel­ki saldırı yönünde hareket eden anlık bir tepki ya da şuur kaybının sonucudur. Yine bu görüşün sahiplerinin tasavvur ettiği gibi saldıran insanın hayatı ve ru­hu üzerinde olumsuz etkiler bırakan genel veya özel iliş­kilerin tahriki sonucu da olabilir. Fakat bütün bunlar ruh hastalığı durumu değildir. Failde akıl ve irade mevcut­tur.

Kısas hükmünün bu alanda kesin bir tedavi olmasına mani değildir dedik: Burada esas, tedavi henüz suça bu­laşmamış insanların yani toplumun tedavisidir. (Yani suç bir hastalık olabilir, öyle olduğuna biz de katılıyo­ruz. Fakat bu ancak toplum düzeyinde tedavi edilebilir. çev) Modern ülkelerde suçlular, bilimsel ıslah tedbirleri ile donatılmış hapishanelerde tutulmakla ıslah olmamak­ta, hapisten çıkar çıkmaz tekrar suça dönebilmektedirler. Öyleyse bir kere suça (yani bu hastalığa) bulaşmış olan bir insanı hapisle tedavi edememekteyiz. Toplumdan bir veya birkaç suçlu çıktığına göre, bu hastalık toplumda da söz konusudur. O halde en azından ve öncelikle toplumu tedavi edip bu hastalıktan kurtarmaya çalışmalıyız. İşte bu halde suçluyu veya suçluları cezalandırarak, toplumda­ki suç eğilimindeki insanları tedavi ederek, onları ve top­lumu suçtan uzak tutmak durumundayız.

6- Ameli ve ruhi anlamıyla İslam'ın şiar edindiği rahmet (merhamet); şefkate dayanan bir tepki anlamın­da değil, kapsamlı bir şekilde insanın maslahatının ger­çekleştirilmesi anlamındadır. Tıpkı bir tarafı maraza uğ­ramış bir insanın hayatım ve beden sağlığını korumak amacıyla marazlı uzvunun kesilmesinde olduğu gibi. Çün­kü bu operasyon, hasta insan için rahmet ve merhameti temsil eder. Meseleyi toplum düzeyinde ele aldığımızda marazlı uzuv suçlu insandır. Bir uzvuna maraz isabet et­miş olan insan hakkında merhamet onun beden sağlığına ve hayatına yönelik olunca anlamlıdır. Yoksa marazlı uz­va yönelik olunca değil. Bunun gibi toplumun suç işle­miş olan bireyine değil, geri kalan suçsuz kısmına ve top­lumun hayatına merhamet etmek ve bunun gereği olarak da toplumun marazlı uzvu mesabesindeki suçlu insana acımamak gerekir.

Şeriat, hayata romantik olarak değil gerçekçi olarak yaklaşır. Şu Ayet-i Kerime bu kapsamlı gerçeği açıklamak için gelmiştir:

«Ey akıl sahipleri! Sizin için kısasta hayat vardır: Böyle­ce korunursunuz»

Bu Ayet-i Kerimede akıl sahiplerine hitapla, aklı işlet­meye davet vardır. Kur'an-ı Kerim bu ayet ile akıl sa­hiplerini şeriatın hayatı nasıl koruduğunu düşünmeye ça­ğırmaktadır...

       Bu konuda genel olarak söyleyeceklerimiz bundan ibarettir. İşin tefsire ilişkin yanına gelince, bunu iki noktada özetleyebiliriz:

Kısasta Misilleme ve Tefsiri

1- Ayeti Kerime kısasın misilleme kaidesine da­yandığını vurgulamıştır: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Saldırıya mislince bir saldın, İslam'ın genel bir kaidesidir. Herhangi bir şekilde sınıf ayrılığına dayanma­maktadır. Böyle bir ayının hesapta yoktur. Çünkü bir zengin, öldürdüğü bir fakire karşılık öldürülür, yine bir soylu bir avama, bir güçlü bir zayıfa karşılık öldürülür. Fakat hürriyet, kölelik ve kadınlık hayatta kendine öz­gü özel hükümlere tabidir. Yoksa bir erkek bir kadını öl­dürdüğünde, öldürülen kadının sahipleri diyetinin yarı­sını ödeyerek katil erkeği öldürebilirler. Kadın ile erkeğin kısas ve diyet durumlarında görülen bu karşılıklı farklılık tamamen mali konulara dayanmaktadır. Yine bir hür, bir köleyi öldürdüğünde şayet bu adam köle öldür­meyi adet edinmişse (yani tekrarlı suçlarda) bu köleye karşılık öldürülebilir... Tabii ki şimdi biz burada bu hü­kümlerin fıkhi ayrıntılarını yapmak durumunda değiliz. Fakat İslam şeriatının tabiatı açısından değinmek duru­munda kaldık. Yine bazı İslami içtihatlarda bu karşılıklı­lığın, andığımız gibi olmadığını ileri süren Müslümanlar da vardır. Bunlar meseleye bu ayetin şu Ayet-i Kerime ile neshedildiğini kabul yönünden yaklaşmaktadırlar:

«Onlara cana can... yazdık.»

       Çünkü bu Ayet-i Kerime, cana can demek suretiyle, hür ile köleyi kadın ile erkeği birbirinden ayırmamıştır. Fakat bu görüş tartışmayı kabildir. İnşaallahu Teala bu ayetin tefsiri sırasında bu tartışmayı da açacağız.

2- Ayeti Kerime kısas hükmünü koymakla beraber katile maktulün sahipleri tarafından affedilme yolunu da yan vurgu ile açmış ve sınırlarını belirleyerek bu af ola­yını somutlaştırmıştır. Diyet, maktulün sahiplerine hak­kıyla ve güzel bir şekilde ödenecektir. Aftan sonra kısas talebi yolunda geri dönmek yoktur. Çünkü kısas af ile düşmüştür. Şayet maktulün sahibi aftan sonra intikam almak amacıyla katili öldürecek olursa, saldırgan bir ka­til sayılır ve dünyada ve ahirette acıklı azabı hak eder.

Ayeti Kerime, af hükmünün kısas hükmü ile aynı ko­numda olduğunu vurgulamakta ve bunun Allah tarafın­dan kulları için bir hafifletme ve rahmet olduğunu bil­dirmektedir. Böylece bu konudaki hüküm, insanın esnek­lik ile davranma imkânına sahip olmadığı dar bir açıya sıkıştırılmamış oluyor...

Bu iki ayetin tefsiri üzerine işaret etmek istediğimiz noktalar bundan ibarettir. Hükümlerinin gerçeklerini ve ayetlerinin sırlarını Allah daha iyi bilir. Dayanacağımız O'dur ve O ne güzel vekildir...
 

[meşedi enis]

Allah sevabına yazsın inşallah